Biografija
Edgar Alan Po (engl. Edgar Allan Poe; Boston, 19. januar 1809 — Baltimor, 7. oktobar 1849) bio je američki književnik, urednik i književni kritičar.
Pored poezije i kratkih priča, Po je naročito poznat po pričama misterije i jeze. Često se navodi kao jedna od ključnih figura romantizma u Americi i među ranim majstorima kratke priče. Takođe se smatra jednim od utemeljivača detektivskog žanra, a njegovi tekstovi su važni i za ranu naučnu fantastiku. Po je među prvim poznatim američkim piscima koji su pokušavali da žive isključivo od pisanja, što je doprinelo njegovoj finansijskoj nesigurnosti i teškom profesionalnom putu.
Rođen je u Bostonu kao drugo dete glumice Elizabete Arnold Hopkins (engleskog porekla) i glumca Dejvida Poa mlađeg. Imao je starijeg brata Vilijama Henrija Leonarda Poa i mlađu sestru Rozali. Otac je napustio porodicu 1810, a majka je umrla već sledeće godine, nakon čega je Edgar kao siroče odveden u Ričmond (Virdžinija). Tamo su ga primili Džon i Fransis Alan; iako nikada nije zvanično usvojen, dugo je živeo kao član njihove porodice i uzeo srednje ime „Alan“. Odnos sa Džonom Alanom postao je napet zbog dugova (posebno kockarskih) i troškova školovanja.
Po je pohađao Univerzitet u Virdžiniji jedan semestar, ali se ispisao jer nije mogao da finansira studije. Nakon novih sukoba oko novca, 1827. se pod lažnim imenom prijavio u vojsku. U tom periodu započinje i njegova izdavačka karijera: objavio je anonimnu zbirku pesama „Tamerlan i druge pesme“ (Tamerlane and Other Poems), potpisanu kao „Bostonac“. Posle smrti Fransis Alan 1829. godine, Po i Džon Alan su se privremeno približili. Kasnije, nakon neuspeha kao kadet na Vest Pointu, Po donosi čvrstu odluku da se posveti pisanju i konačno prekida odnos sa Džonom Alanom.
Zatim se sve više okreće prozi i godinama radi za književne časopise, gde postaje poznat po oštrom stilu književne kritike. Posao ga je često selio između gradova kao što su Baltimor, Filadelfija i Njujork. U Baltimoru se 1835. godine oženio Virdžinijom Klem, svojom trinaestogodišnjom rođakom. U januaru 1845. objavljuje pesmu „Gavran“ (The Raven), koja ga momentalno proslavlja. Dve godine kasnije, Virdžinija umire od tuberkuloze. Po je narednih godina planirao da pokrene sopstveni časopis (The Penn, kasnije preimenovan u The Stylus), ali taj projekat nije stigao da realizuje. Umro je u Baltimoru 7. oktobra 1849, u četrdesetoj godini. Uzrok smrti ostao je nejasan i tokom vremena je povezivan sa različitim objašnjenjima (od alkohola i bolesti do drugih teorija), ali konačan odgovor nije pouzdano utvrđen.
Po i njegovo delo snažno su uticali na književnost u SAD i svetu, a njegov uticaj se pominje i u oblastima poput kriptografije i popularne kulture. Njegovi motivi i priče često se pojavljuju u muzici, filmu i televiziji, a više kuća u kojima je živeo danas su muzeji. Udruženje Mystery Writers of America dodeljuje godišnju nagradu „Edgar“ za istaknuta dostignuća u žanru misterije.
Žanr i teme
Poova najpoznatija prozna dela su u gotskom ključu, sa čestim motivima smrti i propadanja, prevremenog sahranjivanja, povratka „mrtvog“ i žalovanja. Veliki deo njegovog opusa svrstava se u mračni (crni) romantizam, često tumačen kao reakcija na tadašnji transcendentalizam, prema kome je Po bio skeptičan i često polemičan. Pored horora pisao je i satirične, humorističke priče i književne podvale, koristeći ironiju i preuveličavanje. U ranoj priči „Mecengerštajn“ (Metzengerstein) imao je nameru da se poigra konvencijama horora, a u „Podvali sa balonom“ (The Balloon-Hoax) oslonio se na tadašnju fascinaciju balonima i tehnološkim novinama. U pojedinim tekstovima koristio je i motive pseudo-nauka (npr. frenologije i fiziognomike), koje su u njegovo vreme bile popularne.
Istaknuta dela
„To Helen“ (1831) — rana pesma, često tumačena kao idealizovana oda lepoti i klasičnom nasleđu.
„Ubistva u Ulici Morg“ (The Murders in the Rue Morgue, 1841) — priča koja uvodi detektiva Ogista Dipena i model rešavanja zločina logičkom dedukcijom; često se navodi kao početak modernog detektivskog žanra.
„Pad kuće Ašer“ (The Fall of the House of Usher, 1842) — mračna priča u kojoj kuća postaje simbol porodične tajne, propadanja i straha.
„Maska Crvene smrti“ (The Masque of the Red Death, 1842) — alegorijska priča o epidemiji, privilegiji i iluziji sigurnosti.
„Jama i klatno“ (The Pit and the Pendulum, 1843) — priča o zatočeništvu i psihološkom teroru, smeštena u vreme inkvizicije.
„Izdajničko srce“ (The Tell-Tale Heart, 1843) — kratka, intenzivna priča o krivici i paranoji, sa nepouzdanim pripovedačem.
„Gavran“ (The Raven, 1845) — najpoznatija Poova pesma, narativ o žalovanju i opsesiji, sa refrenom „Nevermore“ („Nikad više“).
„Bure amontiljada“ (The Cask of Amontillado, 1846) — priča o osveti i nepouzdanoj ispovesti, smeštena u podzemlje vinskog podruma/katakombi.
„Anabel Li“ (Annabel Lee, 1849) — kasna pesma o ljubavi i smrti, objavljena neposredno nakon Poove smrti.
„San u snu“ (A Dream Within a Dream) — pesma o prolaznosti i sumnji u čvrstinu stvarnosti i iskustva.
Smrt
Po je 3. oktobra 1849. nađen u teškom stanju na ulicama Baltimora i prebačen u Washington College Hospital. Umro je 7. oktobra u ranim jutarnjim satima. Nije bio dovoljno priseban da pouzdano objasni šta mu se dogodilo, a deo dokumentacije je izgubljen, zbog čega su kasnije nastale brojne teorije. Ipak, uprkos čestim popularnim tumačenjima, uzrok smrti se i danas navodi kao nerešen.
